معناى ظاهري آية چنين است : گناهى نيست كه ميان آن دو كوه سعى نماييد . اين عبارت جواز را مىرساند نه وجوب را . ولى با مراجعه به شأن نزول آية روشن مىشود كه اين عبارت براي رفع توهّم گناه آمده است ، زيرا پس از صلح حديبيّه در سال ششم هجرى مقرر شد كه پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله وصحابه سال بعد براي انجام مراسم عمره به مكة مشرف شوند ودر اين قرارداد چنين آمده بود كه به مدت سه روز مشركان بت‌هاى خود را از أطراف بيت وهمچنين از روى كوه صفا ومروه بردارند تا مسلمانان آزادانه مراسم طواف وسعى را انجام دهند . پس از گذشت سه روز بت‌ها برگردانده شد . برخى از مسلمانان به عللى هنوز مراسم سعى را انجام نداده بودند وبا بازگرداندن بت‌ها ، چنين گمان بردند كه با وجود بت‌ها ، سعى ميان صفا ومروه گناه است . آيهء مذكور نازل شد تا مسلمانان از سعى خوددارى نكنند ، زيرا أساسا سعى از شعائر الهى است ووجود بت‌ها امر عارضى است وبه آن زيان نمىرساند « 1 » . لذا مفهوم اين آية با مراجعه به شأن نزول كاملا واضح وروشن مىشود ومسألهء جواز يا وجوب سعى در كار نيست ، بلكه صرفا « دفع توهّم منع » است . يعنى با وجود بت‌ها منعى از انجام سعى نيست . پس شناخت أسباب نزول نقش اساسى در فهم وپى بردن به معاني بسيارى از آيات ايفا مىكند « 2 » . راه شناخت وپى بردن به أسباب نزول بسى دشوار است ، زيرا پيشينيان در اين زمينه مطلب قابل توجهى ثبت وضبط نكرده‌اند ، جز اندكى كه كاملا چاره‌ساز نيست . شايد يكى از علل عدم ضبط دقيق اين بود كه خود به وضع آشنا بودند وديگر نيازى نمىديدند كه معلومات ومشاهدات خود را به عنوان سند براي آينده ثبت كنند . بعدها رواياتى در اين زمينه فرآهم شد كه بيشتر داراى ضعف سند وغير قابل اعتماد بوده وأحيانا اعمال غرض در كار وجود داشته است . به‌ويژه در دوران تاريك حكومت بنى اميّه كه از روى غرض‌ورزى ، آيات بىشمارى با تنظيم شأن نزول‌هاى ساختگى ، طبق دلخواه تفسير وتأويل شده است . از امام أحمد بن حنبل در اين باره نقل شده : « سه چيز أصل وپايهء درستى ندارد : رواياتى كه دربارهء

--> ( 1 ) ر . ك : تفسير عياشى ؛ ج 1 ، ص 70 . ( 2 ) ر . ك : التمهيد ؛ ج 1 ، ص 243 به بعد .